‘स्व’ को भ्रम: ‘अनात्म’ कसरी मुक्तिको साँचो हो?

हामीमध्ये धेरैजसोले आफूलाई ‘म’ भन्ने एउटा अविभाज्य र स्थायी अस्तित्वको रूपमा बुझ्छौं। यो ‘म’ सधैँ एउटै रहन्छ, मेरो नाम, मेरो शरीर, मेरा विचार र मेरा भावनाहरूको संग्रह हो भन्ने हामीलाई लाग्छ। तर के यो ‘म’ साँच्चै स्थायी छ? के यो ‘स्व’ को धारणा एउटा गहिरो भ्रम मात्र होइन? बुद्ध दर्शनको एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त, ‘अनात्म’ (अर्थात्, ‘स्व-रहित’ वा ‘आत्मविहीनता’) ले यही प्रश्नको गहिरो उत्तर दिन्छ। यसले हाम्रो पीडाको मूल जरो यही ‘स्व’ को भ्रममा कसरी लुकेको छ र ‘अनात्म’ लाई बुझ्नाले हामीलाई वास्तविक स्वतन्त्रतातर्फ कसरी डोऱ्याउँछ भन्ने कुराको व्याख्या गर्छ।

‘स्व’ को भ्रम: हामी को हौं भन्ने गलत धारणा

हामी जीवनभर आफूलाई एउटा निश्चित ‘म’ को रूपमा परिभाषित गर्ने प्रयास गर्छौं। यो ‘म’ एउटा नाम, पद, सम्बन्ध, वा हाम्रा शारीरिक विशेषताहरूमा आधारित हुन्छ। तर गहिरिएर हेर्ने हो भने, हामीले ‘म’ भनेर चिन्ने हरेक कुरा निरन्तर परिवर्तनशील छ।

एकपटक मैले एकजना वृद्ध मानिससँग कुरा गरिरहेको थिएँ। उनले आफ्नो युवावस्थाबारे बताउँदा आफूलाई अहिलेको भन्दा पूरै भिन्न व्यक्ति भएको महसुस गरेको बताए।

“मेरो शरीर बदलियो, मेरा विचारहरू बदलिए, मेरा इच्छाहरू पनि बदलिए। अहिलेको ‘म’ र त्यो बेलाको ‘म’ बीचको सम्बन्ध त एउटै नदीका दुई फरक किनारा जस्तो मात्र लाग्छ।”

यो उदाहरणले हामीलाई के देखाउँछ भने, जुन ‘स्व’ लाई हामी स्थायी मान्छौं, त्यो वास्तवमा तरल र निरन्तर परिवर्तनशील छ।

यो ‘स्व’ को भ्रमलाई बुझ्नका लागि, हामीले आफूलाई बनाउने भनिएका अवयवहरूलाई हेरौं:

• शारीरिक रूप: हाम्रो शरीर जन्मदेखि मृत्युसम्म निरन्तर परिवर्तन हुन्छ। कोषहरू मर्दछन् र नयाँ जन्मिन्छन्। आजको मेरो शरीर दश वर्ष अगाडिको भन्दा बिल्कुलै फरक छ।
• भावना र विचार: हाम्रा भावनाहरू क्षणभरमै बदलिन्छन्— आज खुशी, भोलि दुःखी। विचारहरू पनि निरन्तर आउँछन् र जान्छन्। हामी कुनै एउटा विचार वा भावनालाई सधैँभरि पक्रेर राख्न सक्दैनौं।
• चेतना: हाम्रो चेतना पनि अनुभवहरूको आधारमा विस्तार र संकुचन हुन्छ। यो कुनै स्थायी ‘म’ को केन्द्र होइन, बरु अनुभवहरूको एक अविरल प्रवाह मात्र हो।

जब हामी यी सबै परिवर्तनशील कुराहरूलाई ‘मेरो’ र ‘म’ भनेर टाँसिन्छौं, तब हामी पीडाको जालमा फस्छौं। किनकि, यी सबै कुराहरू क्षणिक छन् र जब यिनीहरू हाम्रो इच्छाविपरीत परिवर्तन हुन्छन्, हामीलाई दुःख लाग्छ।

‘अनात्म’ के हो र किन महत्त्वपूर्ण छ?

‘अनात्म’ को अर्थ अस्तित्वको इन्कार होइन, बरु ‘स्व’ को कुनै स्थायी, अपरिवर्तनीय र स्वतन्त्र अस्तित्व छैन भन्ने बोध हो। यसको मतलब यो होइन कि हाम्रो अस्तित्व छैन, तर हाम्रो अस्तित्व कुनै ठोस, अपरिवर्तनीय ‘म’ मा आधारित छैन। हामी विभिन्न अवयवहरूको (रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान) एक क्षणिक संयोजन मात्र हौं, जुन निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ।

बुद्ध धर्ममा, ‘अनात्म’ लाई बुझ्नु मुक्तिको मार्गको एउटा महत्वपूर्ण स्तम्भ मानिन्छ किनभने:

• पीडाको मूल कारणलाई उजागर गर्छ: हामी ‘म’ र ‘मेरो’ भन्ने धारणामा टाँसिँदा, आफूलाई चाहना, घृणा र भ्रमको जालमा फसाउँछौं। जब हामी बुझ्छौं कि त्यस्तो कुनै स्थायी ‘म’ छैन, तब यी आसक्तिहरू कमजोर हुँदै जान्छन्।
• आसक्तिको अन्त्य: हामी संसारका वस्तुहरू, व्यक्तिहरू र विचारहरूसँग ‘मेरो’ भन्ने भावनाले टाँसिन्छौं। जब ‘अनात्म’ को सत्य बुझिन्छ, तब यो आसक्ति कमजोर हुन्छ र हामी चीजहरूलाई तिनीहरूको वास्तविक, क्षणिक रूपमा देख्न थाल्छौं।
• करुणाको विकास: ‘स्व’ को संकीर्ण धारणाबाट मुक्त भएपछि, हामी अरूसँग अझ गहिरो रूपमा जोडिन सक्छौं। ‘म’ र ‘तिमी’ बीचको कृत्रिम सीमा कम हुँदै जान्छ, जसले करुणा र परोपकारको भावनालाई बढावा दिन्छ।
• मृत्युको डरबाट मुक्ति: हामी आफ्नो ‘स्व’ लाई स्थायी मान्ने हुनाले मृत्युसँग डराउँछौं। ‘अनात्म’ ले हामीलाई बुझाउँछ कि मृत्यु भनेको अवयवहरूको विघटन मात्र हो, कुनै स्थायी ‘म’ को अन्त्य होइन। यस बोधले मृत्युको डरलाई कम गर्छ।

‘अनात्म’ को अभ्यासले हामीलाई क्षण-क्षणको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्न र जीवनलाई त्यसको वास्तविक स्वरूपमा अनुभव गर्न मद्दत गर्छ।

अनात्म: मुक्तिको साँचो

‘अनात्म’ लाई गहिरो रूपमा बुझ्नु भनेको मानसिक जेलबाट स्वतन्त्र हुनु हो। यो कुनै नकारात्मक वा शून्यवादी घोषणा होइन; यो त जीवनको यथार्थलाई त्यसको सही रूपमा स्वीकार्ने प्रक्रिया हो। जब हामी आफ्नो ‘स्व’ लाई एक भ्रमको रूपमा देख्न सक्छौं, तब हामी निम्न कुराहरूबाट मुक्त हुन्छौं:

• आसक्ति, चाहना र घृणा: ‘म’ को लागि यो चाहिन्छ, ‘म’ लाई त्यो चाहिँदैन भन्ने तीव्र भावना कमजोर हुन्छ।
• अहंकार र अभिमान: जब कुनै स्थायी ‘स्व’ नै छैन भने अहंकार कसको र केका लागि?
• अनिश्चितता र पीडा: परिवर्तन नै जीवनको नियम हो भन्ने बुझेपछि, परिवर्तनसँग आउने पीडा कम हुन्छ।

कल्पना गर्नुहोस्, तपाईं एउटा नदी किनारमा उभिनुभएको छ। नदी निरन्तर बगिरहेको छ, हरेक क्षण नयाँ पानी आइरहेको छ। तर पनि हामी यसलाई एउटै ‘नदी’ भन्छौं। हाम्रो ‘स्व’ पनि त्यस्तै हो – यो विभिन्न अवयवहरूको एक निरन्तर प्रवाह हो, तर हामी यसलाई एउटा ठोस ‘म’ भनेर नाम दिन्छौं। जब हामी यो भ्रमबाट मुक्त हुन्छौं, तब हामी जीवनका अनुभवहरूलाई रोक्न खोज्नुको सट्टा त्यसको प्रवाहसँगै बग्न सिक्छौं।

यो स्वीकारोक्ति नै वास्तविक शान्ति र आनन्दको स्रोत हो।

अन्त्यमा, ‘स्व’ को भ्रमबाट बाहिर निस्कनु र ‘अनात्म’ को सत्यलाई आत्मसात् गर्नु भनेको पीडा र बन्धनबाट मुक्ति पाउनु हो। यो एउटा बौद्धिक अवधारणा मात्र होइन, बरु एउटा गहन अनुभव र जीवनशैली हो जसले हामीलाई वर्तमानमा बाँच्न, अरूसँग गहिरो रूपमा जोडिन र अन्तर्निहित शान्ति प्राप्त गर्न सिकाउँछ। वास्तविक स्वतन्त्रता हामीले आफूलाई कसरी बुझ्छौं भन्ने कुरामा निहित छ, र ‘अनात्म’ ले त्यसको स्पष्ट मार्ग देखाउँछ।